1 – Programy i prawo

Komputery towarzyszą nam na co dzień – w szkole, w pracy i w domu. Żeby mogły działać, potrzebują programów komputerowych. Warto wiedzieć, jak z nich korzystać i jakie zasady obowiązują, żeby robić to bezpiecznie i zgodnie z prawem.

1. Rodzaje programów użytkowych

Programy użytkowe to te, których używamy do różnych zadań. Mogą to być:

  • edytory tekstu – do pisania (np. Word, LibreOffice Writer),
  • arkusze kalkulacyjne – do obliczeń i tabel (np. Excel),
  • programy graficzne – do rysowania i przerabiania zdjęć (np. GIMP, Paint),
  • gry komputerowe – do zabawy i nauki,
  • programy edukacyjne – pomagają w nauce języków, matematyki itp.

2. Systemy operacyjne – serce komputera

System operacyjny to program, który zarządza całym komputerem.
Najpopularniejsze to:

  • Windows – najczęściej spotykany w szkołach i domach,
  • Linux – darmowy, używany często przez informatyków,
  • macOS – działa na komputerach Apple.
  • Android – przeznaczony m.in. do smartfonów

Różnią się wyglądem, sposobem obsługi i ceną.

3. Instalowanie i uruchamianie programów

Żeby program działał na komputerze, trzeba go najpierw zainstalować.
Oto jak to wygląda krok po kroku:

  1. Pobranie programu – ściągamy instalator z bezpiecznej strony internetowej lub wkładamy płytę/pendrive z programem.
  2. Uruchomienie instalatora – klikamy dwa razy w plik instalacyjny (najczęściej ma rozszerzenie .exe w Windows).
  3. Kreator instalacji – pojawia się okienko, w którym wybieramy:
    • miejsce na dysku, gdzie program ma być zainstalowany,
    • dodatkowe opcje (np. skrót na pulpicie).
  4. Zakończenie instalacji – po kilku kliknięciach „Dalej” i „Zakończ” program jest gotowy.
  5. Uruchomienie programu – klikamy w ikonę programu na pulpicie lub w menu „Start”.

Odinstalowanie programu

Czasem trzeba zwolnić miejsce na dysku albo program nie jest już potrzebny. Wtedy:

  1. Wchodzimy w Panel sterowania → Programy → Odinstaluj program (w Windows),
  2. Wybieramy program z listy i klikamy „Odinstaluj”,
  3. Potwierdzamy i czekamy, aż system usunie program.

4. Licencje na programy komputerowe

Każdy program ma swoją licencję, czyli zasady, na jakich możemy go używać.
Rodzaje licencji:

  • komercyjna (płatna) – trzeba kupić, np. Microsoft Office,
  • freeware – darmowe, można korzystać bez opłat,
  • shareware – darmowe tylko przez pewien czas, później trzeba zapłacić,
  • open source / GNU – darmowe i z otwartym kodem źródłowym (np. system Linux, niektóre programy GNU), można je legalnie używać i modyfikować,
  • adware – darmowe programy, które są finansowane reklamami; można je używać legalnie, ale czasem wyświetlają reklamy lub spowalniają komputer.

Pamiętaj – używając programu, zawsze sprawdź jego licencję, żeby korzystać z niego zgodnie z prawem.

5. Przestępczość komputerowa

Niestety, komputerów używa się też w złych celach. Do przykładów należą:

  • piractwo – ściąganie i używanie nielegalnych programów czy filmów,
  • wirusy komputerowe – szkodliwe programy, które niszczą dane,
  • kradzież danych – np. haseł do kont.

6. Pamięć i pliki

Pojęcia, które warto znać:

  • pojemność pamięci – ile maksymalnie danych zmieści się na dysku lub pendrivie,
  • wolne miejsce – to, co jeszcze możesz zapisać,
  • zajęte miejsce – dane, które już są zapisane,
  • wielkość pliku – rozmiar konkretnego dokumentu, zdjęcia czy filmu.

7. Jak szukać informacji w Internecie?

Internet to świetne źródło wiedzy. Możesz wyszukiwać:

  • nowe programy użytkowe,
  • darmowe licencje i aplikacje,
  • przykłady przestępczości komputerowej i sposoby ochrony.

Zawsze jednak sprawdzaj, czy strona jest bezpieczna i wiarygodna.